مفعول فيه نبوده بلكه مضاف اليه « كل » مىباشد و تقدير اين گونه است : « كل وقت اضاءة » و مىدانيم كه هرگز در نحو به مضاف اليه ، ظرف گفته نمىشود . و لا تشارك « ما » : بايد دانست كه هرچند « أن » و « ما » هردو از ادات مصدريه مىباشند لكن با هم در مسألهء نيابت از زمان اختلاف دارد زيرا « أن » در نيابت از زمان همانند « ما » نمىباشد و تنها در بين ادات مصدريه « ما » است كه مىتواند نائب از زمان باشد به خلاف نظر ابن جنى كه قائل است « أن » نيز نائب از زمان مىباشد و اين شعر ساعدة بن جؤيه را حمل بر همين معنا كرده است : « و تاللّه ما إن شهلة امّ واحد * بأوجد منّى أن يهان صغيرها » « 1 » شاهد : - به نظر ابن جنى - در نيابت « أن » از اسم زمان است و مىگويد تقدير اين گونه بوده است : « وقت إهانة صغيرها » . تركيب شعر : « تاللّه » قسم و جملهء منفى بعد جواب آن مىباشد و « ما » نافيه « إن » زائده « شهلة » مبتدا و « امّ واحد » صفت آن و باء زائده و « أوجد » خبر و « منّي » متعلق به « أوجد » و « يهان » فعل مجهول باب إفعال و « صغير » نايب فاعل و ضمير مضاف اليه عود به « شهلة » مىكند و « أن يهان . . . » به اعتبار ظرفيت متعلق به « أوجد » است . معناى شعر : « به خدا قسم ، نيست پيرزنى كه مادر فرزندى باشد محزون‌تر از من در آن زمان كه فرزند صغيرش مورد اهانت قرار مىگيرد » . و تبعه الزمخشري : زمخشرى در مسأله جواز نيابت « أن » از زمان ، تابعيت از ابن جنى كرده و در اين آيات شريفه قائل به آن شده است : أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ ( البقرة / 258 ) . او مىگويد تقدير اين گونه است : « وقت إيتاء اللّه الملك » . مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا ( النساء / 92 ) .

--> ( 1 ) - شرح شواهد المغني : 2 / 716 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 5 / 244 .